İsmailiyyə Sarayı üçün vikimətnə bax

{{səhv salma|İslamiyyə karvansarası}}
{{Tarixi abidə
|adı            = İsmailiyyə Sarayı
|orijinal adı   = 
|şəkil          = Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg
|şəkil_izah     = ''İsmailiyyə sarayının əsas fasadının görünüşü.''
|ölkə           = {{flaqifikasiya|Azərbaycan}}
|şəhər          = {{gerbifikasiya|Bakı}}
|yerləşir       = <small>[[İstiqlaliyyət küçəsi (Bakı)|İstiqlaliyyət küçəsi]]</small>
|aidiyyatı         = [[AMEA]]
|memar             = [[İosif Ploşko]]
|sifarişçi         = [[Musa Nağıyev]]
|tikilmə_tarixi    = 1908 - 1913
|üslubu            = [[Qotik memarlıq|Venesiya qotikası]]
|vəziyyəti           =  <small>[[AMEA]] Rəyasət Heyətinin binası kimi fəaliyyət göstərir</small>
|nişanlama2     = ATAMQ
|nişanlama2_vaxtı = 
|nişanlama2_rəsmiadı  = 
|nişanlama2_tipi   = 
|nişanlama2_kriteriya   = 
|nişanlama2_nömrəsi    = [http://mct.gov.az/service/lang/az/page/20/nid/215/ 147]
|nişanlama2_hissəsi    = 
|nişanlama2_sərbəst1ad   = Kateqoriya
|nişanlama2_sərbəst1dəyər   = Bina
|nişanlama2_sərbəst2ad    = Əhəmiyyəti
|nişanlama2_sərbəst2dəyər = Ölkə əhəmiyyətli
|nişanlama2_sərbəst3ad    = 
|nişanlama2_sərbəst3dəyər = 
|Xəritəsi             =  {{Yer xəritəsi
 |Azərbaycan Bakı |label=İsmailiyyə |label_size=100 |lat=40.368577
 |long=49.833738
 |mark=Locator Dot2.gif|marksize=7 |position=bottom |width=300 |float=center |caption=}}
}}
'''İsmailiyyə Sarayı''' — [[Bakı]] şəhərində yerləşən saray. Saray Bakı milyonçusu [[Musa Nağıyev]] tərəfindən, oğlu İsmayılın şərəfinə [[Qotik memarlıq|Qotik]] üslubda inşa etdirilmişdir. Binanın memarlıq layihəsinin müəllifi mülki memar [[İosif Ploşko|İ. K. Ploşkodur]]. Saray ilkin dövrdə [[Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti]]nin qərargahı kimi istifadə olunsa da, hal-hazırda [[AMEA]]-nın Rəyasət Heyətinin binası kimi istifadə edilir. İsmailliyə sarayı 1908–1913-cü illərdə tikilib.

== Tarixi ==
[[Fayl:Ismail bey Naghiyev.jpg|170px|thumbnail|left|''Saray Musa Nağıyevin gənc yaşında vəfat etmiş oğlu İsmayıl Nağıyevin şərəfinə adlandırılmışdır.'']]
İsmailiyyənin əsası tanınmış Azərbaycan milyonçusu [[Musa Nağıyev]] tərəfindən 1907-ci ildə qoyulub. Binanı dünyadan erkən köçən oğlu İsmayılın xatirəsinə tikdirib. Milyonçunun oğlu Ağa İsmayıl [[vərəm]] xəstəliyindən vəfat edir.<ref name="Sultanova">[http://anl.az/down/meqale/525/2011/may/cm33.htm P. Sultanova — "İsmailiyyə" binası: bir gənc xatirəsi üçün, bir millətin iftixarı naminə] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220325131654/http://anl.az/down/meqale/525/2011/may/cm33.htm |date=2022-03-25 }}, [[525-ci qəzet]], 13 may 2011, Yoxlanılıb: 13 iyul 2014</ref>

1905-ci ildə [[Qafqaz Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti|Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin]] sədri [[Hacı Zeynalabdin Tağıyev]] [[Bakı]] Şəhər Dumasına rəsmi məktubla müraciət edərək cəmiyyət üçün qərargaha ehtiyac olduğunu bildirir. Ərizədə Xeyriyyə Cəmiyyətinin binaya ehtiyacı olduğu əsaslandırılır. Ona görə də [[Kaspi (qəzet, 1881)|"Kaspi" qəzeti]] redaksiyası ilə (o dövrdə "Kaspi" qəzetinin redaksiyası indiki [[Sabir bağı]]nın yerində idi) [[Tağıyevin qızlar məktəbi|Müsəlman qız məktəbi]] (indiki [[Əlyazmalar İnstitutu]]) arasındakı boş torpaq sahəsinin Xeyriyyə Cəmiyyətinə verilməsi xahiş olunur.<ref>[http://www.socarplus.az/az/article/261/ismailiyye İsmailiyyə] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171222051453/http://www.socarplus.az/az/article/261/ismailiyye |date=2017-12-22 }}, socarplus.az, Yoxlanılıb: 13 iyul 2014</ref>

Bakı şəhər Duması 1 dekabr 1905-ci ildə keçirilən iclasında Xeyriyyə Cəmiyyətinin ərizəsinə baxır və müsbət qərar çıxarır. Torpaq sahəsi Xeyriyyə Cəmiyyətinin şəxsi mülkiyyətinə yox, Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin Bakıda mövcud olduğu müddətə cəmiyyətin pulsuz istifadəsinə verilir, lakin ayrılmış torpaq sahəsində bina tikmək məsələsi bir qədər ləngiyir. Bakı milyonçuları [[Novruz bayramı]] münasibətilə təşkil olunmuş ziyafət məclislərinin birində [[Ağamusa Nağıyev]]ə təklif edirlər ki, oğulunun xatirəsini əbədiləşdirmək üçün Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinə bina tikdirsin.<ref>[http://news.day.az/society/357407.html?crnd=33426 Чего вы не знали о старом Баку: Исмаиллия] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20211021005531/https://news.day.az/society/357407.html?crnd=33426 |date=2021-10-21 }}, day.az, 28 sentyabr 2012, Yoxlanılıb: 13 iyul 2014</ref> Yeni binanın layihəsini hazırlamaq mülki mühəndis İosif Ploşkoya həvalə olunur.<ref name="Ploşko">[http://www.polonia-baku.org/ru/ploszko.phtml Юзеф Плошко] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150924075353/http://www.polonia-baku.org/ru/ploszko.phtml |date=2015-09-24 }}, polonia-baku.org, Yoxlanlılıb: 13 iyul 2014</ref>

"İsmailiyyə" binasının tikintisi 1913-cü ildə başa çatır və memarlıq xüsusiyyətlərinə görə şəhərin ən əzəmətli binası kimi tanınır. [[Məhəmməd Əmin Rəsulzadə]] sonralar [[Türkiyə]]də nəşr etdirdiyi "Azərbaycan Cumhuriyyəti" kitabında bu bina haqqında yazırdı: ''"Bəlkə də islam aləmində böylə bir məqsədlə yapılmış binaların əzəməti etibarilə birincisidir".''<ref>M. Ə. Rəsulzadə — Azərbaycan Cemhuriyyəti, Bakı, 1993, səh. 28</ref>

=== Yandırılması və restavrasiyası ===
1918-ci ilin [[Mart soyqırımı|Mart hadisələri]] zamanı Bakıda nəzarəti ələ keçirən ermənilər şəhərin əhalisi ilə yanaşı binalarına da ziyan vurmağa çalışırdılar. Bu zaman böyük zədə almış binalardan biri də İsmailiyyə sarayı olmuşdur. Saray əvvəlcə qarət edilmiş, daha sonra isə yandırılmışdı.<ref>{{Cite news
| title = Архитектурные феномены Баку
| url = http://musanagiyev.az/?page_id=402&lang=ru
| publisher = 
| date = 
| accessdate = 03 avqust 2014
| archive-date = 2012-04-25
| archive-url = https://web.archive.org/web/20120425092445/http://musanagiyev.az/?page_id=402&lang=ru
| url-status = dead
}}</ref> Sarayda törədilən yanğın zamanı binaya dəyən zərərlə yanaşı, sarayda fəaliyyət göstərən qurumların, o cümlədən sarayın öz arxivi yanaraq məhv olmuşdu.

Binanın həyətə yarımsirkulyar çıxıntısında yerləşən mərkəzi giriş pilləkəni tamamilə uçmuşdur. Dəmir-beton pilləkənlər və tirlər onların üzərinə tökülmüş tavanın və yuxarı meydançanın dəmir tirlərinin ağırlığına davam gətirməmişdirdi. Salonların döşəməsinin tirləri hərarətdən əyilmişdir və döşəmənin düz səthi bütövlükdə çatlarla dolu dalğavarı görünüş ifadə edirdi.

Salonun, foyenin və pilləkənin yapma naxışlı kirəc bəzək işləmələri alovun hərarətindən və divar daşlarının alışmasından aralanmış və bəzi yerlərdə qopub düşmüşdü. Əsas korpusun divarlarının hər iki tərəfdən alovun hərarətinə məruz qalmış yerlərində – daşın keyfiyyətini o dərəcədə dəyişmişdir ki, artıq tikinti materialı kimi istifadə olunmaz hala gəlmişdi.

[[Bakı döyüşü|Bakının azad edilməsindən sonra]] [[Qafqaz İslam Ordusu]] İsmailiyyə sarayının qarşısında fəxri parad yürüşü həyata keçirmişdir.<ref>Dr. Mustafa Görüryılmaz – Qafqaz İslam Ordusu və ermənilər, Bakı, 2006, səh 306</ref> [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]]nin yaradılmasından sonra təşkil edilmiş [[Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası]]nın tərtib etdiyi Aktda binanın hansı vəziyyətdə olması təsvir edilmiş və dəymiş ziyanın məbləği hesablanmışdır:
{{cquote|müəllif='''Bakı Quberniya Mühəndisi:''' Mühəndis Şternberq.<br>'''Komissiya üzvləri:''' Məmməd Xan Təkinski, А.Kluge.<ref>[http://www.1918pogroms.com/az/baki5.php AR Pİİ SSA, f. 277, s. 2, iş 13, v. 168-169. Sənəd № 621] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304131722/http://www.1918pogroms.com/az/baki5.php |date=2016-03-04 }}, [[Solmaz Rüstəmova-Tohidi]] - Bakı, 1918-ci il, Bakı, 2010</ref>|''“1918-ci il, 22 noyabrda Azərbaycan Hökuməti yanında Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası, ekspert qismində xüsusi olaraq dəvət edilmiş quberniya Mühəndisi A.M.Şternberqin iştirakı ilə, “İsmailiyyə” Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin 1918-ci ilin martında yanmış binasına baxış keçirdi və aşağıdakıları aşkar etdi. Bina Nikolayevskaya küçəsində Birinci və İkinci Nikolayevskaya döngələrinin arasında yerləşir və 4 №-li məhəllənin 440 kvadrat sajen ərazisini əhatə edir... Hal-hazırda binanın həyətə yarımsirkulyar çıxıntısında yerləşən mərkəzi giriş pilləkəni tamamilə uçmuşdur. Dəmir-beton pilləkənlər və tirlər onların üzərinə tökülmüş tavanın və yuxarı meydançanın dəmir tirlərinin ağırlığına davam gətirməmişdir və yanğının çox yüksək temperaturundan əyilmiş və qatlanmış bu tirlərlə birlikdə pilləkənin aşağı meydançasında xaotik tonqal yaratmışdır. Binanın çatı, həmçinin iki rəngli mərkəzi böyük salonun üstündəki tirləri ağacdan idi və onlar tamamilə yanmışdır; lakin çatıların şprengel hissələrini birləşdirən iri dəmir halqalar və onlara doğru çəkilib gətirilmiş tavan tirləri uçaraq 1-ci mərtəbənin döşəməsinin dəmir tirləri üzrə kərpic qübbələri müxtəlif yerlərdən deşmişdir və yerdən yuxarıya qədər birbaşa dəliklər açmışdır. Salonun döşəməsinin tirləri hərarətdən əyilmişdir və döşəmənin düz səthi bütövlükdə çatlarla dolu dalğavarı görünüş ifadə edir.''

''Salonun, foyenin və pilləkənin yapma naxışlı kirəc bəzək işləməsi hərarətdən və divar daşlarının alışmasından aralanmış və bəzi yerlərdə qopub düşmüşdür. Əsas korpusun divarlarının hər iki tərəfdən alovun hərarətinə məruz qalmış yerlərində – daşın keyfiyyətini o dərəcədə dəyişmişdir ki, ondan tikinti materialı kimi istifadə edilə bilməz. Daha az yanmış bayır fasad divarı, daşlarda olan çatlar, laylanma və yanğının sonrakı nəticələrinin olacağı ehtimalı nəzərə alnmaqla, atmosfer təsirləri ilə birlikdə yalnız çox məsuliyyət istəməyən tikintilərdə yonulmamış daş kimi istifadə edilə bilər. Əsas korpusun birinci mərtəbəsi əsas girişdən gələn bir aralıq istisna olmaqla, 4 böyük mağaza gözündən – kənardakılar dəmir-beton örtüklü – ibarət idi. Əsas dəmir-beton tirlər hərarətin təsirindən əhəmiyyətli dərəcədə əyilmişdir və onların, eləcə də kənar pilləkənlərin uçmaq təhlükəsi vardır. Onların konstruksiyası – dəmirləri divara oturdulmuş dəmir-beton pilləkənlər, kosoursuz (pilləkənin yan taxtası) dəmir tirlər üzərində meydançalar. Daxili hərarətdən bayır divar qabarma vermişdir və daxili divarlarda pilləkənin iki səkisinin arasındakı hissədən keçən çatlar yaranmışdır, bu səbəbdən asma pilləkənin bağlılığı pozulmuşdur və uçmaq təhlükəsi vardır...''

''Hər üç mərtəbədə tirlər ağacdan idi, tamamilə yanmışlar və damın uçması nəticəsində indi binanın bünövrəsi heç bir otaqlara bölünmə əlaməti olmadan açıq görünür. Binanın hər yerində yalnız korlanmış vəziyyətdə daş və dəmir hissələr qalmışdır və hətta fasad pəncərələrinin dəmir çərçivələrinin sement işləmələri hərarətin təsirindən uçub tökülmüşdür, bütün çərçivələr, qapılar və s. tamamilə yox dərəcəsindədir. Bina buxarla isitmə sistemi ilə təchiz edilmişdi və kameraların qalıqlarından göründüyü kini, yəqin ki, qızdırılmış havanın verilməsi ilə isidilirmiş, lakin pəncərələrin taxçalarındakı əyilmiş, yanıb qaralmış borulardan asılıb qalan radiatorların vəziyyəti onların hətta əsaslı təmirdən sonra istifadə edilməsinin mümkünlüyünü şübhə altında qoyur. Binanın mərkəzi hissəsi kifayət qədər çoxlu sayda yanğınsöndürən kranlarla təchiz edilmişdi, lakin onların, baxış keçirilməsi mümkün olanlarının, hamısı bağlı idi və bu da alovun lokallaşdırılması üçün tədbirlərin görülmədiyindən xəbər verir, daha doğrusu əksinə, belə ki, binada alışan material çox az idi və buna baxmayaraq bu aktda göstərilən səbəblərə görə bütün binanın hal-hazırda heç bir qiyməti olmadığı bizim tərəfimizdən təsdiq olunur. Eskizə əsasən binanın həcmi təxminən 3000 kub sajen təşkil edir. 1907-1908-ci illərdə bu cür binanın bəzəkli işlənmə ilə tikilməsinin dəyəri bir kub sajena görə 100-120 rubl təşkil edirdi və deməli, binanın qiyməti 330.000 rubla yaxın olmalı idi. Hal-hazırda işçi qüvvəsinin qiyməti o vaxtdan 25 dəfə, tikinti materiallarının qiyməti isə orta hesabla 20 dəfə artmışdır. Orta hesabla işçi qüvvəsinə çəkilən xərci materialın xərcinə bərabər tutsaq, binanın indi tikilməsinin qiymətinin 22 dəfə artdığını alırıq, yəni bu qiymət 7.260.000 rubl təşkil edir və bunu hazırkı aktda yazmağı qərara aldıq.”''}}

[[Azərbaycan SSR|Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasından]] sonra dağılmış İsmailiyyə sarayının yararsız olması səbəbiylə sökülməsinə qərar verilmişdir, lakin yerli əhali bina qarşısına toplaşaraq, onun sökülməsinə imkan verməmiş və yalnız bundan sonra sarayın bərpa olunmasına başlanmışdır. Binada bərpa işlərini memar [[Vartan Sarkisov]]<ref name="ourbaku.com">{{cite web|title=Architects of Azerbaijan 19th and early 20th century|url=http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_19_%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_20-%D0%B3%D0%BE_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0#.D0.A1.D0.90.D0.A0.D0.9A.D0.98.D0.A1.D0.9E.D0.92_.D0.92.D0.B0.D1.80.D1.82.D0.B0.D0.BD_.D0.A1.D1.82.D0.B5.D0.BF.D0.B0.D0.BD.D0.BE.D0.B2.D0.B8.D1.87|publisher=Ourbaku|accessdate=2 December 2012|language=Russian}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> həyata keçirmişdir. Bərpa zamanı sarayın ümumi plan layihəsi olduğu kimi saxlansa da, fasadında bəzi dəyişiklərə yer verilmiş, vaxtilə [[Quran]] ayələri və hədislərin yer aldığı medalyonlarda beşguşəli qızılı ulduzlar yerləşdirilmişdir.
<center>
<gallery mode="packed" heights="150" widths="200">
Fayl:2 march days 1918.jpg|<small>Yandırılmış binanın bərpası. Yenilənmiş şərq fasadının görünüşü</small>
Fayl:İsmailiyyə sarayı mart soyqırımından sonra.jpg|<small>Yandırılmış binanın şimal və qərb fasadlarının görünüşü</small>
Fayl:İsmailiyyə sarayının Böyük zalının interyeri mart soyqırımından sonra.jpg|<small>Yandırılmış binanın böyük zalının görünüşü</small>
</gallery>
</center>

== Memarlıq xüsusiyyətləri ==

=== Yerləşməsi ===
[[Fayl:Sabir Garden 1924.jpg|rigth|thumb|250px|Yaxınlıqda [[Aleksandr Nevski kafedralı (Bakı)|Aleksandr Nevski kafedralı]]nın tikilməsindən sonra keçmiş Nikolayev küçəsində Cümə məscidinin inşa olunmasına icazə verilmir və bu gələcəkdə İsmailiyyə sarayının inşa olunacağı yerin boş qalmasına gətirib çıxarır.]]
[[Hacı Zeynalabdin Tağıyev]]in [[Tağıyevin qızlar məktəbi|qızlar məktəbinin binası]] (1898–1901) planlaşdırılarkən, eyni vaxtda Qoslavski 1898-ci ildə məktəblə yanaşı inşa edilməsi planlaşdırılan bazar binasının layihəsini hazırlamışdı. Nikolayev küçəsinin perspektivini nəzərə alaraq sonradan bu ərazidə bazar tikilməsi planı təxirə salındı. Şəhər Duması belə hesab edirdi ki, mərkəzi magistral (XIX əsrin sonlarında indiki [[İstiqlaliyyət küçəsi (Bakı)|İstiqlaliyyət küçəsi]] mərkəzi magistral hesab edilirdi) ticarət sıralarının yeri deyildir, lakin həmin sahə on il ərzində Bakı milyonçusu [[Musa Nağıyev|Ağa Musa Nağıyevin]] sifarişi ilə oğlu İsmayılın (1875–1902) xatirəsinə orada Bakının ən gözəl saraylarından biri olan "İsmailiyyə" ictimai-xeyriyyə binası tikilənədək boş qaldı.<ref name="Fətullayev33">Şamil Fətullayev-Fiqarov-Memarİ. K. Ploşko-İsmailiyyənin müəllifi, Bakı, [[Azərbaycan Memarlar İttifaqı]], 2013, səh. 27–33</ref>

1890-cı illərin başlanğıcında Nikolayev küçəsinin nizamlanması layihəsi yerinə yetirildi. Bu küçə bütünlüklə Qubernatorun evi, Şəhər Duması və İdarəsi (indiki [[Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti]]nin Binası), Realni Məktəb (indiki [[Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti]]nin binası), məscid və ticarət cərgələri kimi inzibati-ictimai idarələrə verildi. 1893-cü ildə Cümə məscidinin inşası üçün sahə hazırlanmasına başlanıldı. Məscidi fontanları və hovuzları olan parkda yerləşdirmək nəzərdə tutulmuşdu. Bakı müsəlmanları məscidin yaşıllıqlar, fontanlar və şəffaf sulu hovuzlar arasında gözəl mənzərəli memarlıq mühitinin təmsil edildiyi [[İstanbul]], [[Təbriz]], [[İsfahan]] və başqa şərq şəhərlərindəki məşhur məscid nümunələrini təkrarlayan dini ansambl yaratmaq istəyirdilər.<ref name="Fətullayev33"/>

Lakin, qonşu küçədə dəbdəbəli [[Aleksandr Nevski kafedralı (Bakı)|Aleksandr Nevski kafedralı]]nın tikilməsi Cümə məscinin tikilməsinə də öz təsirini göstərdi. Belə ki, planlaşdırılmış ərazidə məscidin inşa edilməsi [[Çar Rusiyası]] hakimiyyəti nümayəndələri tərəfindən qqadağan edildi.<ref name="Fətullayev33"/>

5 noyabr 1896-cı ildə Cümə məscidinin inşası üçün hazırlanmış yer Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Qızlar məktəbinin tikilməsi üçün verildi. Hazırda İsmailiyyə sarayının yerləşdiyi sahə küçənin quruluşunda şəhərsalma cəhətdən əlverişli idi, memarlıq planında mühüm yer tuturdu.<ref>Şamil Fətullayev-Bakıda şəhərsalma, XIX əsrinsonu-XX əsrin əvvəllərində, Bakı, Azərbaycan Memarlar İttifaqı, 2013, səh. 58</ref>

Sarayın memarlıq layihəsi artıq Bakıda tanınmış memarlardan biri olan mülki mühəndis [[İosif Ploşko|İ. Ploşko]] tərəfindən 1901–1913-cü illərdə hazırlandı və tikildi. Bu binanın layihəsinə maraq o qədər böyük idi ki, onu şəhər köşklərində satmaq üçün yerli mətbuatda dərc etdirdilər. İlk təməl daşının qoyulması böyük kütlənin və Bakı milyonçuları [[Hacı Zeynalabdin Tağıyev|H. Z. Tağıyev]], [[Şəmsi Əsədullayev|Ş. Əsədullayev]], [[Murtuza Muxtarov|M. Muxtarov]], [[İsa bəy Hacınski|İ. Hacınski]], [[Aşurbəyovlar|Aşurbəyov]] və [[Dadaşovlar|Dadaşov]] qardaşlarının iştirakı ilə 21 dekabr 1908-ci ildə təşkil edildi. Binanın inşa işləri isə 1913-cü ildə tamamlandı.<ref name="Fətullayev33"/>

=== Eksteryeri ===
[[Fayl:Izobrajeniye Ismailii.jpg|left|thumb|250px|Ploşko tərəfindən hazırlanmış layihəyə görə rizalitlərin üstündə müxtəlif örtüklü günbəzləri olan yumru belvederlər yerləşdirilməli idi.]]
[[Qotika (memarlıq)|Venesiya qotikası]]<ref>Ш. С. Фатуллаев. Жилые дома в застройке городов Азербайджана на рубеже XIX–XX веков. — Баку: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1963. — С. 63. — 117 с.<blockquote>Так, одному из способнейших зодчих города И. Плошко, обладающему большим вкусом, незаурядным мастерством, принадлежат и общественные сооружения. Он построил здание "Исмаилия" в стиле венецианской готики…</blockquote></ref><ref>Моника Булай. Пальмы на проспекте нефтяников // Новая Польша : журнал. — 2004. — № 6. — С. 47.<blockquote>Светлая венецианская готика — Исмаилия, которую называли "архитектурной симфонией", — стала шедевром другого польского архитектора, Плошко.</blockquote></ref> üslubunda tikilmiş İsmailiyyə sarayının fasadı çox plastikdir və yaxşı işlənmişdir. Bina insanda yüksək hisslər, memarın ustalığına və daşçıların sənətinə heyranlıq yaradan ahəngdar bədii əsər, memarlıq simfoniyasıdır.<ref name="Fət22">{{Harvnb|Fətullayev|p=22}}</ref>

Fasadın memarlıq kompozisiyasının inkişafı şaquli xətt üzrə yan rizalitlər şəklində ardıcıl səciyyəvi xüsusiyyətə malikdir. İ. Ploşko öz yaradıcılığında bu üsula tez-tez müraciət etmişdir. Fasadın hədsiz dərəcədə plastik işlənməsi ona xüsusi gözəllik və rövnəq qatır. Burada təsadüfi memarlıq üsul və formaları müşahidə olunmur. Həcmli kütlələr fasadın ümumi memarlıq kompozisiyası ilə ahəng təşkil edən üfüqi və şaquli hissələrin itiliyi – bütün bunlar klassik qanunauyğunluğa əsaslanır.<ref name="Fətullayev73">Şamil Fətullayev-Bakı memarları, XIX əsrinsonu-XX əsrin əvvəllərində, Bakı, Azərbaycan Memarlar İttifaqı, 2013, səh. 73–78</ref>

Çatmatağların üstünlük təşkil etməsi binanı yerli mühitə daha da yaxınlaşdırır. Fasadın daxilində [[anaxronizm]] hiss olunmur. Gözəl rəsmlərlə bəzədilmiş həcmli çatmatağlardan ibarət birinci mərtəbə formaların monumentallığını yüngülləşdirən və onlara yeni motivlər qatan dayaq tirləri vasitəsiylə hissələrə bölünmüşdür. Sarayın əsas giriş qapısı memarlıq ünsür və detallarının möhtəşəm kompozisiyasını təşkil edir.<ref name="Fət28">{{Harvnb|Fətullayev|p=28}}</ref> Giriş tağı heykəl başlıqlı pilyastrlara söykənir.<ref name="Fətullayev73"/> İ. Ploşko fasada plastik görkəm verməkdən ötrü daş üzərində dərin oymalardan istifadə etmişdir. O, bunu daş memarlığı sənərindən əxz etmişdi və əsərlərində ondan bədii ifadəlik əldə etmək üçün məharətlə istifadə edirdi. Tağlı timpan meyvə təsvirli naxışlarla bəzədilmişdir.
{{Şəkillər albomu
| yer            = right
| istiqamət      = üfüqi
| başlıq         = 
| başlıq_yer     = left
| başlıq_arxafon = 
| şəkil1         = Isamailliya baku.JPG
| alt1           = 
| miqyas1=218
| izah1          = İsmailiyyə sarayının bərpa olunmuş<br> şərq fasadı (XX əsrin əvvəlləri)
| şəkil2         = Naya, Carlo (1816-1882) - n. 15 - Venezia - Palazzo Ca' D'Oro 1.jpg
| alt2           = 
| miqyas2=200
| izah2          = [[Ka' d'Oro sarayı]]nın [[Böyük kanal]]a baxan fasadı (XX əsrin əvvəlləri)
}}
Qəsr daşına gəldikdə isə o, üzərində [[Qədim Roma|Roma]] dövrü kişisinin başı təsvir olunmuş bütöv daş blokdan mükəmməl şəkildə hazırlanmışdır. Gözəl cizgilərə malik dalğalı saçlar, iri göz və düz burunlu enli alını örtür. Qalın dodaqlar, yaraşıqlı saqqalla birləşən bığlar gözlərini uzaqlara dikmiş cəsur döyüşçü obrazı yaradır. Onun heykəl formasında yonulmuş başı yaxınlıqdakı relyef elementləri ilə ahəng təşkil edir. Güclü cızılmış qaytanabənzər yarımdairə tağ ilə [[intibah dövrü]] motivlərini xatırladır.<ref name="Fət24">{{Harvnb|Fətullayev|p=24}}</ref>

İnqlabaqədərki dövrdə bütün memarlıq üslublarının çiçəkləndiyi bir vaxtda Bakı məhəllələrinin tikintisi prosesinin gedişində İ. Ploşkonun yaradıcılığı Şərq və Qərb motivləri ilə müşayiət olunmuşdur. Memar çatmatağların ritmini ardıcıl struktura çevirmək və onu plastik ünsürlərlə möhkəmləndirmək istəmişdir. Ona elə gəlirdi ki, İsmayılın xatirəsi memarlıq nöqteyi-nəzərindən layiqincə yad olunmamışdır. Buna görə də o, birinci mərtəbədə tağların arasında akant yarpaqlı, heraldik emblemli və taclı çələng formasında relyef formasında təsvir olunmuş iri dairəvi dekorativ motivlər yerləşmişdir. Ağa Musa Nağıyev əsilzadə ailəsindən olmasa da, sahib olduğu milyonlar ona bu cür üslub elementlərini tələb etməyə imkan vermişdi.<ref>Şamil Fətullayev-Bakının Memarlıq Ensiklopediyası, Bakı, Azərbaycan Memarlar İttifaqı, 2013, səh. 423</ref>
{{Şəkillər albomu
| yer            = left
| istiqamət      = üfüqi
| başlıq         = 
| başlıq_yer     = left
| başlıq_arxafon = 
| şəkil1         = İsmailiyyə sarayının girişində qəsr daşı.jpg
| alt1           = 
| miqyas1=150
| izah1          = Üzərində [[Qədim Roma|Roma]] dövrü<br> kişisinin başı təsvir<br> olunmuş qəsr daşı.
| şəkil2         = İsmailiyyə palace façade.jpg
| alt2           = 
| miqyas2=240
| izah2          = Böyük zalın qotik üslublu pəncərələri
}}
İkinci mərtəbəyə keçid üfüqi hissələrin geniş zolağı ilə müşayiət olunur. Bu, fasadın kompozisiya quruluşunda yeni bir səhifə açmağa imkan yaradır. Burada "[[Contarini delle Figure]]" sarayından bir hissə öz əksini tapmışdır. Venesiya saraylarında iti uclu çatmatağların kompozisiya üsulu dairəvi forma ilə əvəz olunur. İ. Ploşko arxasında binanın Böyük zalının (akt zalı) yerləşdiyi İsmailiyyənin ikinci mərtəbəsinin fasadında maraqlı memarlıq kompozisiyasından müvəffəqiyyətlə istifadə etmişdir.<ref name="Fət22"/>

Çox gözəl kapitellərə malik sütunların saxladığı güclü profil verilmiş altı tağ aşırımının ritmi fasadda xüsusi bədii ovqat yaradır. Onların arxasında isə məhəccər və qotik formalı pəncərə çərçivələri yer alır. Tağ sıralarının arxasında miqyaslı dairəvi formalar vahid ahəngdar struktur təçkil edərək memarlıq kompozisiyasında üstün mövqe tuturlar. Qotik motivlərin mənzərəli düzülüşü və yüksək plastikası çevrəsi aydın cızılaraq azca profil verilmiş dairəvi cizgilərə malik qotik məhəccərə yaxınlaşaraq xüsusi müstəqil məna kəsb edir.

Zəif ifadə olunmuş pərvazın altında siluet səciyyəli dekorativ elementlər özünəməxsus olaraq fəal təsir göstərirlər. Bütün parametrlərinə görə gözəl olan rizalitlər tağ sırasının əsas saxlayıcı elementi olaraq portal kompozisiyası rolunda çıxış edir. Rizalitin perspektiv çatma tağı memarlıq-dekorativ formada işlənmişdir. Tağın [[Timpan (memarlıq)|timpan]]ına ümumi memarlıq repertuarında xüsusi mövqe tutan ornamental çiçək motivləri daxil edilmişdir. Memar İ. Ploşko fasadın həllində qaytan elementlərindən çox istifadə etmişdir. Bu element sütunların kapitelləri vasitəsilə bir-birindən ayrılan portal tağlarında da istifadə olunur, daha sonra isə bazaya kimi davam edir. Əsas perspektiv tağlar kapitel səviyyəsində pilyastrlara söykənir. Burada memarlıq detallarından ibarət tam bir dəstə formalaşmışdır.<ref name="Fət26">{{Harvnb|Fətullayev|p=26}}</ref>

Rizalitin portalı şaquli uzunsov formada qaytanvari sütunlara bənd edilərək xırda elementlərin axınına çevrilir, mərkəzi oxu isə İ. Ploşko əsas siluet motivlər rolunda çıxış edən [[piramida]] şəkilli [[Fronton (memarlıq)|fronton]]larla tamamlayır. İ. Ploşko layihəyə görə və İsmailiyyə sarayının memarlıq kompozisiyasına uyğun olaraq rizalitlərin üstündə müxtəlif örtüklü günbəzləri olan yumru belvederlər yerləşdirilmişdir.<ref name="Fətullayev73"/> Bina 1918-ci ildə ermənilər tərəfindən gülləbaran edildiyi və yandırıldığı zaman bunların dağıdılması haqqında dəqiq məlumat yoxdur, lakin bina həmin gülləbarandan ciddi ziyan çəkmişdir.<ref name="Fət19">{{Harvnb|Fətullayev|p=30}}</ref>

=== İnteryeri ===
{{Şəkillər albomu
| yer              = right
| istiqamət        = üfüqi
| başlıq           = Böyük zalın interyerini bəzəyən [[Yunan mifologiyası|Qədim Yunan mifologiyası]] motivli divar qabartmaları
| başlıq_yer       = center
| başlıq_arxafon   = 
| alt yazı         = 
| alt_yazı_yer     = 
| alt_yazı_arxafon = 
| miqyas           = 
| arxafon rəng     = 
| şəkil1           = İsmailiyye palace Grand hall decorate detail 5.JPG
| miqyas1          = 224
| alt1             = 
| izah1            = 
| şəkil2           = İsmailiyye palace Grand hall decorate detail 4.JPG
| miqyas2          = 200
| alt2             = 
| izah2            = 
| şəkil3           = İsmailiyye palace Grand hall decorate detail 3.JPG
| miqyas3          = 238
| alt3             = 
| izah3            = 
}}
Bina düşünülmüş həcm-məkan həllinə malikdir. Birinci mərtəbədə korpusun eninə çıxışında uzun dördbucaqlı formada vestibül yerləşir, daha sonra iri [[İonik order|ionik]] sütunları olan foye açılır, ondan sonra geniş mərkəzi üçmarşlı giriş pilləkəni gəlir. Foyenin künclərində qapalı ikimarşlı pilləkənlər yerləşir. Giriş pilləkənlərinə paralel olaraq xidməti otaqlar yerləşir.<ref name="Fət26"/>

İkinci mərtəbəyə giriş pilləkənləri ilə çıxış klassik qaydada "şəkillərlə" müşayiət olunur və ümumi həcm məkanında iştirak edir.

Binanın fasadı Venesiya qotikası üzrə tərtib olunsa da, interyerin üslub proqramı [[Klassisizm|Avropa klassikasına]] daha yaxındır və bu ikinci mərtəbənin nəfis memarlıq həllində zalın üçölçülü ictimai foyesini əhatə edən biçimli [[Korinf orderi|korinf]] sütunlarında qabarıq şəkildə özünü göstərir. Zərif, aydın cizgilərə malik yaraşıqlı sütunları arasındakı düzbucaqlı məkanda memarlıq forma və üsullarının nəcibliyi açıq duyulur.<ref name="Fətullayev73"/>

Burada qotikanın iti formalarının dinamikası memarlığın tamamilə fərqli təzahürləri ilə əvəz olunur. Proporsiyaların incəliyi və memarlıq element və detallarının cizgilərinin sərtliyi baxımından burada imperiya dövrü Romasının əks-sədası eşidilir. İ. Ploşko sarayın interyerində memarlıq sənətinin bədii incəlikləri baxımından öz istedadı qarşısında yeni imkanlar açmışdır.<ref name="Fət25">{{Harvnb|Fətullayev|p=25}}</ref>

<center><gallery mode=packed heights= "175px" widths= "210px" >
İsmailiyye palace Dining room.JPG|<small>Qonaq zalı</small>
İsmailiyye palace Grand hall 2.JPG|<small>Böyük zal</small>
İsmailiyye palace Blue room.JPG|<small>Mavi otaq</small>
İsmailiyye palace crush-room decorate detail.JPG|<small>Üçüncü mərtəbənin foyesində korinf sütunlarına uyğun qabartma divar dekorasiyası</small>
İsmailiyye palace crush-room.JPG|<small>Üçmarşlı parad pilləkəni</small>
</gallery></center>

== Mədəniyyətdə ==
* [[Qurban Səid]]in "[[Əli və Nino]]" romanında sarayın adı ''"İslam Xeyriyyə Cəmiyyətinin binası"'' kimi qeyd edilir.
* 2012-ci ildə [[İctimai Televiziya (Azərbaycan)|İctimai Televiziya]] tərəfindən istehsal olunmuş ''"İsmailiyyə binası"'' adlı sənədli filmdə sarayın tarixindən bəhs edilmişdir.

== Filateliyada ==
<center><gallery>
Stamp of USSR 1528.jpg|[[SSRİ]] markasında
Stamps of Azerbaijan, 2012-1034.jpg|[[Azərbaycan]] markasında
</gallery></center>

== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı|3}}

== Ədəbiyyat ==
* {{citation | title = Memar İ.K.Ploşko - "İsmailiyyə"nin memarı| last = Fətullayev-Fiqarov| first = Şamil | year = 2013| publisher =Şərq-Qərb  | location = Bakı| isbn = 978-9952-32-020-6}}
* {{citation | title = Bakının Memarlıq Ensiklopediyası| last = Azərbaycan Respublikası Memarlar İttifaqı| first = | year = 2013| publisher = Şərq-Qərb | location = Bakı| isbn =978-9952-32-064-0}}
* {{citation | title = Qafqaz İslam Ordusu və ermənilər| last = Görüryılmaz| first = Mustafa| year = 2006| publisher =  | location = Bakı| isbn =}}
* {{citation | title = Март 1918 Г. Баку. Азербайджанские погромы в документах| last = Рустамова-Тогиди| first = Солмаз| year = 2009| publisher = Индиго-пресс | location = Баку| isbn =}}

== Həmçinin bax ==
* [[Azərbaycan memarlığı]]
* [[Səadət Sarayı]] — [[İosif Ploşko]]nun layihəsi əsasında Bakıda inşa edilmiş digər saray
* [[İosif Ploşkonun əsərlərinin siyahısı]]

== Xarici keçidlər ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=ROnta4pQSzg İsmailliyə Sarayının drondan çəkilişi]
{{Bakı şəhərinin görməli yerləri}}
{{İosif Ploşko}}

[[Kateqoriya:Azərbaycan sarayları]]
[[Kateqoriya:Bakının görməli yerləri]]
[[Kateqoriya:İosif Ploşkonun əsərləri]]
[[Kateqoriya:Azərbaycanda qotik memarlıq]]
[[Kateqoriya:"Qasımov qardaşları və K" şirkəti tərəfindən tikilmiş binalar]]
[[Kateqoriya:1913-cü ildə Azərbaycanda yarananlar]]
[[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]